Radny a dostęp do informacji publicznej
kiedy, jak i na jakiej podstawie
Radny a dostęp do informacji publicznej
kiedy, jak i na jakiej podstawie
Wprowadzenie: podstawy prawne
Radni, jako członkowie organu stanowiącego i kontrolnego gminy, posiadają określone uprawnienia do uzyskiwania informacji. Ich podstawą są zarówno ustawa o samorządzie gminnym (usg), jak i ustawa o dostępie do informacji publicznej (udip). Niniejszy artykuł analizuje relacje między tymi aktami prawnymi oraz orzecznictwem administracyjnym, które wyjaśnia sposób korzystania z prawa do informacji przez radnych. Zagadnienie to można ująć w szerszym kontekście jako pytanie: radny a dostęp do informacji publicznej – co wolno, a czego
Kompetencje rady gminy
i uprawnienia radnych
Zgodnie z art. 15 ust. 1 usg, rada gminy pełni funkcje organu stanowiącego i kontrolnego. Kompetencje rady określa art. 18 ust. 1 i 2 tej ustawy, natomiast funkcję kontrolną realizuje komisja rewizyjna (art. 18a usg). To właśnie w ramach tej funkcji radny powinien dochodzić swoich praw do informacji, działając w interesie wspólnoty samorządowej.
Radni, jako reprezentanci wspólnoty samorządowej, są zobowiązani do kierowania się jej interesem (art. 23 usg) oraz do aktywnego udziału w pracach rady (art. 24 usg). Jednak ustawodawca nie przyznał im odrębnych, szerszych uprawnień informacyjnych, wykraczających poza to, co gwarantuje ustawa o dostępie do informacji publicznej. Radny a UDIP to zatem relacja równościowa – radny może, ale nie musi, korzystać z udip jako obywatel.
Prawo do informacji publicznej
kto i jak może z niego korzystać
Na podstawie art. 61 Konstytucji RP oraz udip, każdemu obywatelowi przysługuje prawo do informacji o działalności władz publicznych, w tym samorządowych, w zakresie ich zadań i gospodarowania mieniem publicznym. Zgodnie z art. 2 ust. 2 udip, nie jest wymagane wykazanie interesu prawnego ani faktycznego. Oznacza to, że również radny korzystający z UDIP nie musi uzasadniać celu swojego zapytania.
Zgodnie z art. 6 udip, informacją publiczną są m.in.: dokumenty urzędowe, wyniki kontroli, stanowiska organów, dokumentacja postępowań, informacje o strukturze i zasadach funkcjonowania jednostek administracji. Dla radnych oznacza to możliwość pozyskiwania np. kopii umów, zarządzeń czy protokołów posiedzeń – na zasadach ogólnych, czyli takich samych jak dla obywateli.
Dostęp do informacji publicznej może zostać ograniczony z uwagi na tajemnice prawnie chronione, jak np. dane osobowe czy tajemnica przedsiębiorcy (art. 5 udip). Radny nie ma prawa żądać danych wyłączonych z jawności tylko dlatego, że pełni mandat.
Radny jako obywatel
prawo do informacji poza mandatem
Radny – mimo pełnienia funkcji publicznej – może korzystać z udip jak każdy obywatel. Jak wskazał WSA w Gorzowie Wlkp. (II SAB/Go 45/23), nie istnieje odrębne, „radne” prawo dostępu do informacji – mandat nie modyfikuje uprawnień wynikających z udip.
Z art. 11b usg wynika obowiązek zapewnienia jawności działania organów gminy, a szczegóły powinny być określone w statucie. Zasady te, mimo że lokalne, nie mogą ograniczać ustawowego prawa do informacji (TK, K 38/01). To oznacza, że radny jako obywatel ma pełne prawo korzystać z UDIP niezależnie od lokalnych zapisów statutu.
Dualizm regulacji
ustawa o samorządzie gminnym a UDIP
Ograniczenia uprawnień radnych
w praktyce
Uprawnienia muszą służyć realizacji mandatu
Radni mogą składać interpelacje i zapytania wyłącznie w ramach spraw należących do kompetencji rady. Nie mogą wykorzystywać tych uprawnień w celach prywatnych czy politycznych – w takich przypadkach pozostaje droga udip. W ten sposób radny może działać dwutorowo: przez interpelacje lub przez wniosek z udip.
Wgląd do dokumentów a prawo do informacji
Zgodnie z komentarzem (C. Martysz, B. Dolnicki), prawo do wglądu i wstępu do pomieszczeń gminy musi być powiązane z realizacją ustawowego mandatu radnego. Statut gminy powinien szczegółowo regulować kwestie materialno-techniczne. Radny nie może żądać dostępu do wszystkiego – tylko tego, co służy realizacji jego funkcji.
Realizacja prawa do informacji w praktyce
obowiązki organów gminy
Zgodnie z art. 24 ust. 4 usg oraz orzecznictwem (WSA Kielce, II SA/Ke 1068/20; WSA Kraków, III SA/Kr 278/19), na zapytania i interpelacje radnych odpowiada wójt/burmistrz/prezydent, i to w formie pisemnej w terminie 14 dni od złożenia zapytania. Jednak na wniosek złożony w trybie udip odpowiedzieć musi organ, który dysponuje informacją – w terminie 14 dni, również pisemnie.
Pracownicy urzędu gminy nie mają kompetencji do natychmiastowego udostępniania dokumentów radnym. To burmistrz (wójt) jest dysponentem informacji, a jego działania muszą mieścić się w przepisach i orzecznictwie. Radny może wystąpić z formalnym wnioskiem, ale musi przestrzegać procedur.
Podsumowanie - Co powinien wiedzieć każdy radny?
Radny, jako członek organu stanowiącego i kontrolnego, dysponuje istotnymi narzędziami w zakresie dostępu do informacji. Musi jednak:
- działać w granicach ustawowego mandatu,
- nie nadużywać swoich kompetencji dla celów prywatnych lub politycznych,
- pamiętać o rozróżnieniu między trybem ustawowym (usg) a powszechnym (udip),
- respektować formalności wynikające z ustaw i statutu gminy.
Wreszcie – warto pamiętać, że tryb udip zapewnia efektywną ochronę prawną, w tym możliwość skarżenia bezczynności organu lub odmowy udzielenia informacji do sądu administracyjnego – czego nie przewiduje ustawa o samorządzie gminnym. To sprawia, że radny a udip to relacja, która może być kluczowa w skutecznym wykonywaniu mandatu.
Najczęstsze pytania
o prawo do informacji UDIP
Nie. Radny ma takie same prawa wynikające z UDIP jak każdy obywatel. Jego mandat nie nadaje mu „szczególnego” statusu w tym zakresie.
Tak, jeśli korzysta z UDIP jako obywatel. Ustawa nie wymaga wykazania interesu prawnego ani faktycznego.
Tak, jeśli informacja podlega wyłączeniu z jawności (np. tajemnica przedsiębiorcy, dane osobowe). Taka odmowa musi być uzasadniona i możliwa do zaskarżenia.
Tak. Interpelacja działa w ramach kompetencji rady, a UDIP umożliwia uzyskanie informacji publicznej niezależnie od pełnionej funkcji.
Ten sam podmiot, który odpowiada na wniosek obywatela – organ dysponujący daną informacją (np. burmistrz, urząd gminy).
Nie. Zarówno radny, jak i obywatel muszą przestrzegać procedury – dostęp do dokumentów wymaga złożenia wniosku i zachowania ustawowych terminów.